Den Burg op Texel

Copyright © 2004 Digitalefotosite Cor en Joke

Met de Texels Eigen Stoomboot Onderneming (TESO) van Den Helder naar Texel

De boot hierboven is de Dokter Wagemaker

Historie van Texel

Texel staat bekend als een veelzijdig eiland dat voor elk wat wils biedt. In de algemene brochures over Texel worden weliswaar veel aspecten van het eiland aangestipt, maar meestal niet verder toegelicht. Vaak schuilen hier echter heel interessante verhalen achter.

Ontstaan van het eiland
Het landschap van Texel wijkt sterk af van dat van de andere waddeneilanden, die voornamelijk uit zand- en duingebieden bestaan. De belangrijkste oorzaak is het verschil in bodemopbouw, maar de activiteiten van generaties bewoners hebben hier ook zeker toe bijgedragen.

In het geologische tijdperk het Pleistoceen, dat duurde tot tienduizend jaar geleden, wisselden ijstijden en warmere perioden elkaar af. Gedurende één van deze koude perioden - het Saalien - werden Twente, Zuid-Drenthe, Zuid-Friesland, Wieringen en Texel bedekt met landijs afkomstig uit Scandinavië. Het met dit landijs meegevoerde keileem, een mengsel van leem, keien en grind, werd door het ijs opgestuwd en bleef na afloop van deze ijstijd achter. De Hoge Berg is het meest duidelijke voorbeeld van zo'n opstuwing. In dit gebied komen ook veel grote keien in de bodem voor.

In de daarop volgende ijstijd, het Weichselien, bereikte het ijs ons land niet, maar heerste er wel een bar klimaat. Grote hoeveelheden materiaal verstoven en werden op de ondergrond afgezet. In het daarop volgende tijdvak - het Holoceen - werden de laagten tussen de oude keileemopduikingen en het opgestoven dekzandpakket opgevuld met zeeklei. Dit oudste gedeelte van het huidige Texel beslaat globaal de streek tussen Den Hoorn, Den Burg, Hoge Berg, De Waal en Oosterend. Dit gebied wordt nu nog het 'oude land' genoemd.
Aan de Noordzeezijde ontstond in de loop van de 13e eeuw een boogvormige reeks van duinketens, van de Hors in het zuiden tot De Koog in het noorden. Ten noorden van het toenmalige eiland Texel lag het eilandje Eijerland, dat voornamelijk uit duinen bestond.

Het Gouden Boltje

Texel, het enige Noord-Hollandse waddeneiland en bijgenaamd 'Het Gouden Boltje', heeft een landoppervlakte van 16.000 ha. De grootste lengte is 25 km en de gemiddelde breedte 8 km. Maar de gemeente Texel zelf is een stuk groter, namelijk 58.500 hectare, waarvan 42.500 ha Wadden- en Noordzee.

Het huis van de zusters Dijt

Weverstraat 85

Dit gebouw werd ooit deels aan het oog onttrokken door een imposante beuk uit 1900. Deze bleek echter aangetast door een zwam en is verwijderd. De dames Dijt zijn een begrip op Texel. Ze stammen uit een van oorsprong Texelse boerenfamilie, die op verschillende plekken op het eiland agrarische panden liet bouwen. Al hun bouwwerken hebben één overeenkomst: ze zijn bijzonder solide en degelijk van uitvoering. Vader Kees Dijt was schapenfokker en handelaar. In sommige perioden van de 19de eeuw was de schapenteelt zeer lucratief. Het ras werd verbeterd door kruisingen met Engelse schapen. Dijt kwam uit een vermogende familie en trouwde met de 12 jaar jongere Gerdien Brans, een boerendochter uit De Cocksdorp. Hun drie dochters Grietje, Emily en Willie woonden hun hele leven in het huis aan de Weverstraat. Ze zijn nooit getrouwd. De Dames zelf waren bijzonder intellectueel en mengden zich regelmatig in discussies over gemeentelijke bouw- en herinrichtingsplannen.

Oorspronkelijk stond op de plaats van het huis een agrarische schuur met een lang voorhuis, dat doorliep tot op een meter van de straat. Na een brand in 1870 is het huidige woonhuis verder naar achteren gebouwd. Ook de schuur was verbrand. Er is een nieuwe schuur gebouwd, die helemaal achter op het erf ligt, van het huis gescheiden door een grote tuin. In 1907 is het huis naar voren toe verlengd en verhoogd. Tijdens de tweede Wereldoorlog raakten vele huizen rondom dit pand zwaar beschadigd. Als door een wonder bleef het huis van de dames Dijt gespaard. Het is recent fraai gerestaureerd.

Alleraardigst hofje met witte huisjes

Weverstraat 63-67

Winkel 'De Witte Engel' op de gevel staat de echte naam van dit pand

'De Goutsberch'  aan de Binnenburg

'De Goutsberch' is uit 1641. Het werd ooit gebouwd door lakenkoopman Van Goutsberghe uit Schagen, vandaar dat het wapen van die plaats een plekje kreeg op de gevel. Gevoel van humor kan de man, die lid was van het gilde van lakenkopers, niet worden ontzegd. Zijn eigen wapen verbeeldt een portret van hemzelf, zijn gezicht nog net zichtbaar boven een grote berg goud.

Op de andere hoek van de Binnenburg deze wolzaak met wol van het beroemdeTexelse schaap

Hervormde kerk

De Hervormde kerk is bijzonder oud . De bouw begon in 1470 en was gereed in 1482. Voor de aanvallen van de Watergeuzen (1571) was het gebouw dus al honderd jaar oud en niet protestants. De huidige muur rond het kerkhof was toen kloostermuur, waarbinnen de nonnen woonden. Die trokken later weg naar Leiden.

Het Polderhuis

Het Polderhuis was ooit de Boerenleenbank. Dat ziet u aan de afbeeldingen van een koe, een schaap en het wapen van Texel in de gevel.

Burgwal 45

Burgwal 37

Een voormalig houten werkplaats. Het was in het verleden het enige gebouw hier.

Een zijsteegje van de Burgwal

De Burgwal heette in het verleden Nieuwstraat. Hier is het duidelijk zichtbaar dat het hier afloopt naar beneden. Dat komt omdat vroeger rond Den Burg een gracht liep. Dat is op verschillende plaatsen in het centrum te zien aan het hoogteverschil. Deze gracht kende drie toegangsbruggen tot het centrum, en wie erover wilde betaalde belasting. In 1902 werd de gracht gedempt

Burgwal 17

Dit gebouw was van 1770 tot 1772 een Doopsgezinde kerk. Omdat de aanhangers van dit geloof niet erg populair waren, zagen hun kerken er onopvallend uit, als huizen of schuren.

Stenenplaats met de vele terrassen

De kastanjeboom die u midden op deze plaats ziet is uit 1812.

Stenenplaats met de vele terrassen

Stenenplaats met de vele terrassen

Waalderstraat 1

In een ver verleden is het witte woonhuis een boerderij geweest. Gemeente Texel was enige tijd eigenaar en liet er een dienaar van justitie, tevens cipier in wonen. Het is waarschijnlijk dat de grote achterkamer met de vele antieke tegels op de muur voor rechtzittingen is gebruikt. Het cachot werd op de kale bovenverdieping gebouwd. Dit was niet meer dan een grote houten kist van drie bij drie en twee meter hoog. Deze gevangenis werd tussen 1833 en 1839 enthousiast gebruikt, gezien de jaartallen die de delinquenten in de wand hebben gekrast. Ook hun initialen stonden daar. Ene Simon C. de Wijn was een notoir boefje, zijn naam is meerdere malen aangetroffen. In 1839 verkocht de gemeente het pand aan particulieren.

Waalderstraat 3 is de voormalige Doopsgezinde pastorie

Waalderstraat 19-21-23

Op deze plaats stonden eerst twee panden waarover al in 1742 is geschreven. Er woonden een hoefsmid en een timmerman. Later werd het een boerderij. In de 19de eeuw hebben twee ingrijpende verbouwingen plaatsgevonden.

Waalderstraat 20

Dit pand was een groot pand met een woongedeelte op een erf van 1060 m2. In 1913 werd de voorgevel vernieuwd en werden twee zeldzame stoepstenen, genaamd pinakels, geplaatst. Deze antieke grensstenen staan er nog steeds.

Waalderstraat 20

Pinakel, er staan er twee van voor het pand.

Kogerstraat gezien vanaf de Burgerhoutstraat

Kogerstraat 18

Op dit adres ziet u de Doopsgezinde kerk, die uit het einde van de 17de eeuw stamt en in de 18de eeuw is uitgebreid. In het gebouw is op een steunbalk het jaartal 1723 terug te vinden. In de twintigste eeuw is de huidige ingang, de kerkzaal en de kosterswoning gebouwd. De woning werd in 1965 verplaatst naar Kogerstraat 20, waarna de vrijgekomen ruimte werd benut als kerkenraadkamer. Het torentje is begin 1900 door een dorpstimmerman gemaakt. Het orgel is in 1876 gebouwd door de Amsterdammer P. Flaes. De kroonluchters komen uit de Vermaning van Den Hoorn, terwijl de kerkklok uit de Hervormde kerk van De Waal, die tijdens de Russenopstand in de Tweede Wereldoorlog verwoest werd, afkomstig is.

Kogerstraat 11

Dit gebouw genaamd 'Vogelsangh' werd in 1812 gebouwd als boerderij

Uithangbord De Vogelsangh aan de Kogerstraat 11

Kogerstraat 1 - Oudheidkamer

Dit kleine museum was ooit een gastenhuis voor mensen die niet van het eiland kwamen, maar bijvoorbeeld werk zochten in Den Burg. De eerste drie nachten was het verblijf gratis. Vierhonderd jaar geleden waren in heel Nederland van dergelijke voorzieningen. Het huis lag eigenlijk net buiten het dorp, aan de andere kant van de gracht. Op de hoek Stenenplaats/Binnenburg was een ophaalbrug. In 1954 is het pand gerestaureerd en werd de Oudheidkamer geopend. Het museum geeft een beeld van de inrichting van een huis van welvarende mensen van ongeveer 100 jaar geleden. Er zit een kelder onder en erachter is het kleinste openbare kruidentuintje van Nederland, met onder andere het beroemde zwartmoeskervel (smyrnium olusatrum). Deze plant smaakt naar selderij en wordt bij koken donker, vandaar de naam (olusatrum = zwarte groente); in Engeland verbasterd tot 'alexanders'. In de 17de eeuw was het een op Texel algemeen voorkomend kruid, dat elders in het land echter niet groeide. Het wordt nog steeds op het eiland in sommige tuinen aangetroffen. Aangezien in het Texelse bos ook een andere ouderwetse groenteplant voorkomt, namelijk de zuringachtige Patientie (Rumex patientia), is er reden om aan te nemen dat Zwartmoeskervel hier niet zonder hulp van de mens terecht is gekomen.

Kogerstraat 1 - Oudheidkamer

Kogerstraat 1 - Oudheidkamer

Kogerstraat 1 - Oudheidkamer

Kogerstraat gezien vanaf de Stenenplaats

G

De Vergulde Kikkert waar tegenwoordig Cinema Texel is gevestigd aan de Gravenstraat.

In de Vergulden Kikkert woonden in 1694 de kastelein van Het Eierlandsche Huis. Het was een café annex logement, zoals in die tijd gebruikelijk. De fraaie gevelsteen wordt ook in geschriften uit die tijd genoemd. In 1785 speelden zich hier heftige taferelen af tussen patriotten aan het begin van de Franse tijd.

De Vergulde Kikkert

De Vergulde Kikkert

De pandjes aan de Gravenstraat vormen samen met de bioscoop een karakteristieke eenheid. Het maakt deel uit van de ringvormige structuur van Den Burg

Gravenstraat 29

Het huis op nummer 29 is rond 1800 gebouwd. De kleine woning heeft een mooie kelder. De voorgevel is in de periode 1910 - 1912 gewijzigd. Daarvoor was de gevel voorzien van een houten voorschot.

Gravenstraat 3 - Restaurant 'Het Vierspan'.

Deze twee huizen hebben opvallende blokmotieven in de gevel. Dit zijn ontwerpen van dhr. Broekkamp, die rond 1900 eigenaar was van café de Vergulde Zwaan. Hij was tevens architect en liet zijn stempel na. Misschien had het iets te maken met zijn andere hobby, hij schreef namelijk ook een standaardwerk over de damsport.

Gravenstraat 5

Warmoesstraat 4-6-8-10-12-14-16

De naam Warmoesstraat stamt van de vele fruit en moesbomen die hier ooit stonden.

Warmoesstraat 6

Warmoesstraat 8

Warmoesstraat 10

Op dit adres woonden rond 1742 drie gezinnen tegelijk. Eén was een welbemiddeld boeren echtpaar met een span paarden en een wagen. Aan de straatkant huisde kapitein en mede reder van een fregat Foppe Oosterling en zijn vrouw. De Fransen kregen het fregat in handen en Foppe stierf in gevangenschap. In het middengedeelte woonde ook een zeeman. In 1832 was het huis in zo'n slechte staat dat het werd gesloopt. In 1866 werd er een herenhuis gebouwd dat onlangs prachtig is gerestaureerd. Er staat een bijzondere moerbeiboom achter in de tuin. Deze fungeert in een roman van de Texelse auteur Nico Dros, die een heftige romantische scène beschrijft, die zich onder deze boom afspeelt.

Warmoesstraat  16-18-20-22

De Groeneplaats was ooit echt groen en lang zo belangrijk als de Stenenplaats of de Vismarkt. Iets voor de plaats van het huidige raadhuis stond een rijtje winkeltjes, met aan de kant van het Polderhuis een raadhuis dat vanaf 1841 vijftig jaar dienst deed. Toen werd het afgebroken.

Hotel De Lindeboom - Groeneplaats

Op de plek van De Lindeboom was een uit 1611 daterend raads en rechtshuis, waar tot 1842 de schouten, schepenen en burgemeesters vergaderden.

In 1895 werd het oude raadhuis gesloopt, nadat er een nieuw raadhuis in gebruik was genomen aan de Binnenburg. Een jaar later verrees het hotel annex concertgebouw, dat in opdracht van Jan Flens Pzn werd gebouwd. De naam luidde "Hotel Texel'. De naam 'Lindeboom' werd later van een naburig hotel overgenomen. In de Franse tijd heette het overigens 'De Keizerskroon' Het bouwwerk is vele malen aangepast en heeft daardoor veel van het oorspronkelijke karakter verloren

Het Schoutenhuys - Groeneplaats

Rechts van dat oorspronkelijke raadhuis lag het schoutshuis. In die tijd maakte een fraaie tuin deel uit van het erf, waar nu het parkeerterrein is van het hotel. Daar was tevens de toegang naar de overwelfde kerkers van de gevangenis. Deze kunt u nog steeds bewonderen, maar dan onder het genot van een drankje, want het is nu de kelderbar van het hotel. Als laatste zat hier een Duitser vast, die op tweede kerstdag 1780 een schaap had gestolen bij 't Horntje. Met schapendieven liep het op Texel niet goed af: hij werd opgehangen op de Vismarkt, bij het Waaggebouw. En als afschrikwekkend voorbeeld werd zijn lijk later opnieuw opgehangen op de Hoge Berg, zodat het vanaf de schepen op zee te zien was

Het Schoutenhuys - Groeneplaats

De zijingang van het gebouw was vroeger de hoofdingang van het schoutshuis. Na vele omswervingen zijn in 1981 de oude wapenstenen van Texel en Den Burg weer in de gerestaureerde gevel teruggeplaatst. Ook de trapgevel (gebouwd in 1611) die jarenlang afwezig was is in oude luister hersteld.

Het Schoutenhuys - Groeneplaats

De restauratiedatum 1981 is vereeuigd via muurankers in de gevel

Het Schoutenhuys - Groeneplaats

De fraai versierde toegangsdeur uit 1655 is ook in oude luister hersteld. De bloemguirlandes langs de deur zijn verschillend in uitvoering, omdat de ene kant door de meester werd uitgevoerd en de andere kant door de knecht. Binnen vindt u nog een bijzonder monument. Uit het oude landhuis Brakestein, komt een kamerschot. Deze rijkversierde wand werd in 1787 gemaakt door de kunstenaar Andries Warmoes. Het schot is in 1987 gerestaureerd. Op de vier panelen staan de elementen water,vuur,wind en aarde afgebeeld. Bijzonder is het marmereffect, op de houten ondergrond geschilderd.

Waaggebouw - Groeneplaats

Nu is in dit Waaggebouw een openbaar toilet verborgen, toen werd er recht gesproken. Het waaggebouw is uiteraard vernoemd naar een waag, een weegschaal. Hier werden artikelen gewogen waar belasting over werd geheven, bijvoorbeeld kaas. Ook werd de vis gewogen van de nabij gelegen vismarkt

Gemeentehuis op de Groeneplaats

Café De Zwaan - Zwaanstraat

Verschillende oude huizen zijn hier in de straat gesloopt. Alleen café De Zwaan, dat vroeger ook al 'Vergulde Zwaan' heette, en het pand ernaast zijn nog over. De straat heette het Kapersglop, naar één van de bewoners, meneer Kaper, die gekandicapt was, Tevens liep hier de gracht en was er één van de drie ophaalbruggen,

Restaurant Tessels Kwartier - Zwaanstraat 6

Zwaanstraat 10

Dit gepleisterde pand op nummer 10 stamt waarschijnlijk uit de 17de eeuw. Het werd ook wel 'de blauwe stoep' genoemd. Onder het huis ligt een tongewelfde kelder en binnen is een tegeltableau uit de 17de of 18de eeuw. Over de stenen schutting zijn de verschillende kappen te zien. Als men in het verleden weer eens wat geld had, werd er weer een hoekje bijgebouwd. Dit gedeelte van de Zwaanstraat werd overigens het 'Franse pad' genoemd omdat aan het eind op de hoek de Franse School was gevestigd.

Zwaanstraat 10

De voorgevel is van veel later datum. De toegangsdeur is bijzonder fraai en in het bovenlicht zit een zogenaamde 'levensboom' die ook bij andere monumenten in Den Burg wordt aangetroffen.

Zwaanstraat 9

Het huis met de twee zwanen

Zwaanstraat 9

Het huis met de twee zwanen

Rooms Katholieke kerk - Molenstraat

Deze kerk is van 1867 en dus nog niet zo oud. Het is opgetrokken in de vorm van een kruis, het achterste deel is er in 1912 aangebouwd.

Ingang van de Rooms Katholieke kerk - Molenstraat

 

Pastorie van de kerk - Molenstraat 34

 

Rechts naast de kerk staat de eind 19de eeuwse pastorie, De benedenramen hebben glas in lood delen en de opvallend brede deur heeft een natuurstenen dorpel.

Molenstraat 58 - 60 - 62

Deze panden bestaan vermoedelijk al vanaf 1850 in deze vorm. Nummer 58 (witte huis) is waarschijnlijk al voor 1800 gebouwd. Het dubbele woonhuis ernaast heeft in 1960 een uitbouw gekregen voor een toilet. Oorspronkelijk was er een buitentoilet.

Deze plaquette hangt aan de gevel tussen Molenstraat 60 en 62

Molenstraat 64

Met de boot weer terug naar de vaste wal

In de boot voor de terugvaart naar Den Helder